Wyszukaj pojęcie
Archaizm podhalański
← Strona główna dialektologia.pl
Archaizm podhalański to wymowa, w której po dawnych spółgłoskach cz, sz, ż (a także rz) zachowało się pierwotne i, choć same spółgłoski uległy potem mazurzeniu. Górale mówią więc c-itać, sus-ić, z-ivy – z połączeniami c-i, s-i, z-i, jak w wyrazach Cis-dur, sinus (w trygonometrii) czy w imieniu i nazwisku Zinédine Zidane – a nie cytać, susyć, zywy, jak w innych mazurzących gwarach małopolskich, ani też ćitać czy śiba ze spółgłoską miękką.
W polszczyźnie ogólnej w tych połączeniach już od XVI wieku wymawia się y. Na Podhalu dawne i przetrwało, a z czasem przeniesiono je przez analogię także na dawne połączenia sy, zy: stąd s-in ‘syn’, włos-i ‘włosy’, koz-i ‘kozy’. Przymiotnik kozi (syr) wymawia się przez ź, jak kozi ser w polszczyźnie ogólnej.
Cecha obejmuje właściwe Podhale, a w słabszej postaci sięga pasem na północ aż w okolice Myślenic. Jej granice szczegółowo wyznaczył Mieczysław Małecki w pracy z 1928 roku – zob. mapę powyżej i interaktywną mapę archaizmu podhalańskiego.
Nie wszystko na tej mapie się w pełni zgadza. Na pewno nie mają tej cechy miejscowości orawskie, jak Harkabuz i Bukowina (nie mylić z Bukowiną Tatrzańską) na zachodzie. Na samym Podhalu zjawisko to jest recesywne. Reinterpretacji wymaga też sama jego nazwa i objaśnienie genezy. Czy bowiem na pewno mamy do czynienia z archaizmem? Jeśli tak, to jakiego pochodzenia? A może to innowacja wynikająca z kontaktów z innymi systemami językowymi, np. rusińskim?
Źródła: Marian Kucała (M. K.), Archaizm podhalański, [w:] Encyklopedia języka polskiego, pod red. Stanisława Urbańczyka i Mariana Kucały, wyd. 3 popr. i uzup., Wrocław – Warszawa – Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo, 1999, s. 25, ISBN 83-04-04507-9;
Mieczysław Małecki, Archaizm podhalański (wraz z próbą wyznaczenia granic tego dialektu), Kraków 1928.

